Kryesore

Hayek: Kur qeveria bëhet e rrezikshme për tregun








Bëni LIKE faqen zyrtare në Facebook
               Publikuar në : 09:12 - 13/02/19 |
mapo.al

Në pjesën e dytë të debatit mes mendjeve më me influencë në ekonomi në mesin e shekullit XX diskutohet mbi ndërhyrjen e qeverisë në treg dhe socializmin, që në atë kohë ishte në pushtet në Rusi e gjysmën e Europës. Ky është një debat publik i rrallë i zhvilluar në Universitetin e Çikagos në vitin 1945 mes teoricienëve të ekonomisë, nobelistit Friedrich Hayek, Maynard C. Kreuger dhe Charles E. Merriam


Vijon nga numri i kaluar…(Rruga drejt skllavërisë)


Krueger: Për mua, një deklarim i pakuptimtë është njëri prej pohimeve më të rëndësishme të librit tuaj. Është pikërisht pohimi, përmes të cilit, me një gjuhë shumë të qartë dhe të drejtpërdrejtë, kumtohet se, historikisht, është e vërtetë se përhapja e totalitarizmit dhe në veçanti, e fashizmit, nuk ishte një reagim kundër prirjeve kolektiviste në Europë, por pasojë e pashmangshme e tendencave drejt socializimit. Kjo më duket një shtrembërim i qartë i fakteve historike, ndaj do doja ta dëgjoja të riformuluar në terminologji më të kuptueshme.


Merriam: Në terma më të kufizuar.


Hayek: Kjo është një nga bindjet e mia më të thella dhe teza kryesore e këtij libri. E thënë thjesht, prirja nga socializmi ishte shkaku kryesor për akumulimin e pushtetit, në të gjitha llojet e aktiviteteve, në duart e qeverisë. Qeveritë europiane, me të vënë nën kontroll një pjesë të madhe të aktiviteteve sociale, duhet t’u thoshin njerëzve që shërbenin në këta sektorë se për çfarë qëllimesh duhet t’i përdornin këto aktivitete. Kështu, ata kaluan nga kontrolli thjesht i aktivitetit material, në kontrollin e ideve dhe besimeve tona.


Merriam: Në përgjigje të kësaj, duhet të them se, si ish-student i Universitetit të Berlinit në Gjermani që në vitin 1899 dhe pas vizitave të herëpashershme – në vitet 1924, 1926, 1929, 1930 dhe 1932 – më është krijuar një përshtypje krejt e kundërt. Nuk ishte komunizmi si fakt, por frika ndaj komunizmit, faktori më i fuqishëm që ndikoi në zhvillimin e nazizmit.

Krueger: Nëse nuk mund të biem në një mendje për sa u përket vëzhgimeve historike lidhur me marrëdhënien midis kolektivizmit, socializmit dhe fashizmit, le t’i kthehemi logjikës së argumentit. Argumenti juaj, Hayek, është se plani qendror çon pashmangshmërisht në totalitarizëm. Do doja ta zhvillonit paksa këtë ide.

Merriam: Çfarë nënkuptoni me “planifikim qendror”? Nuk jam shumë i qartë në këtë pikë.

Krueger: Kjo është pika e parë që do të doja të shqyrtonit. Do të doja ta trajtoja me të dy ju, nëse kjo mund të realizohet me një përkufizim – për shembull, duke e përkufizuar planifikimin si totalitarizëm – ose, nëse ka një logjikë reale te plani që nuk ishte në gjendje të ndiqte logjikën e librit.

Hayek: Termin “planifikim qendror” e kam përdorur në të njëjtin kuptim, përmes të cilit të gjithë njerëzit në të shkuarën kanë sugjeruar se ne mund t’i bëjmë gjërat shumë më mirë nëse ia heqim ato nga duart sipërmarrjes së lirë dhe ia besojmë kontrollit qeveritar. Kjo është mënyra se si e përdor unë këtë term. Njëherë që ky veprim është kryer, ndodh diçka që njerëzit nuk e kanë parashikuar, por që është pasojë e tij. Duke qenë se qeveritë marrin kontrollin e mjeteve të prodhimit, ato do të vendosin edhe për çfarë qëllimesh duhen përdorur këto të fundit.

Merriam: Marksistët e parë ishin anarkistë, apo jo? Ata nuk besonin aspak te shteti.

Hayek: Ata besonin se, në fund, shteti do të shuhej, por rruga që propozonin për të arritur deri atje ishte nëpërmjet një shteti të gjithëpushtetshëm dhe premtonin zhdukjen e shtetit në një të ardhme të largët, por pa shpjeguar asnjëherë se si do të arrihej kjo.

Merriam: Megjithatë, kjo është ende një doktrinë apo jo?

Hayek: Ka shumë shkolla marksiste.

Merriam: A nuk mund të themi se Lenini duhet të pranohet si profeti i komunizmit?

Hayek: Dyshoj se ndokush në Rusinë komuniste mund të besojë se shteti do të zhduket një ditë.

Merriam: Ne po merremi me logjikën e situatës dhe jo me faktet praktike. Kjo është doktrinë, apo jo?

Krueger: Ju përfundoni, Hayek, duke përdorur termat “socializëm”, “komunizëm”, “totalitarizëm”, “planifikim”, “kolektivizëm”, si të ndërkëmbyeshëm, si sinonime të njëri-tjetrit. Ju zëvendësoni njërin me tjetrin, gjë që na shtyn të ngulmojmë për të mësuar se çfarë nënkuptoni në të vërtetë me fjalën planifikim. Për shembull, ju mëtoni se ky i fundit kërkon kontrollin e aktiviteteve individuale. Kjo do të thotë që, nëse ekziston një autoritet qendror planifikimi ekonomik, është pikërisht ai që vendos për zgjedhjen e punës së individëve, eliminon lirinë e zgjedhjes së punës, përcakton sasinë dhe llojin e mallrave dhe shërbimeve që duhet të konsumojë çdo individ dhe vijon me vendosjen e kontrollit mbi të menduarit dhe të folurit e individit, madje edhe mbi marrëdhëniet familjare të tij. Të gjitha këto sugjerohen në librin tuaj. Ç’e bën planifikimin qendror të shkojë deri te mbikëqyrja e aktivitetit individual?

Merriam: Kur thoni “planifikim qendror”, ju nuk e llogaritni llojin tim të planifikimit?

Krueger: Në fakt, po përjashton edhe llojin tim.

Merriam: Uashingtoni është planifikim qendror, nga një pikëpamje apo Shoqata Kombëtare e Planifikimit, me seli në Uashington, e përbërë nga ndihmës të sektorit privat.

Hayek: Unë nuk i përdor termat e nënvizuar prej jush në mënyrë të ndërkëmbyeshme, Krueger. Po them se kolektivizmi është një metodë që mund të përdoret për shumë gjëra dhe se të tjerat, janë forma alternative të kolektivizmit. Por, sipas meje, disa rezultate burojnë nga metoda dhe jo nga qëllimet që njerëzit kërkojnë të arrijnë. Metoda e planifikimit qendror, që propozohet si një metodë alternative e organizimit të prodhimit, në vend të konkurrencës së lirë, nënkupton se është qeveria, apo një autoritet qendror, që duhet ta marrë kontrollin e plotë të burimeve.

Merriam: Por, nëse nuk është ky kuptimi i “planifikimit qendror”, atëherë me siguri, kjo vlen edhe për SHBA-në.

Hayek: Besoj se termin e kam përkufizuar dhe përdorur në mënyrë konsistente me këtë kuptim dhe mendoj se kësi planifikimesh ndeshen jo rrallë edhe në SHBA.

Merriam: Unë ju sfidoj në këtë pikë. A mund të përmendni disa syresh?

Hayek: Jua kam dhënë tashmë një listë me raste të tilla.

Merriam: Ju keni parasysh AAA-në, por ato janë kushtetuese. Ato nuk po na shpien në rrugën drejt skllavërisë; ato as nuk ekzistojnë më tanimë.

Hayek: Shumë nga kontrollet e veprimtarisë ushtarake janë planifikim qendror, por ndoshta kjo është e përkohshme. Bëhet fjalë për Administratën e Përshtatjes së Bujqësisë, krijuar në vitin 1933.

Merriam: Ju mendoni se lufta do të zhvillohet nga rrethinat dhe komunat? Sigurisht që këto veprime duhen centralizuar, apo jo?

Hayek: Në kohë lufte, në një farë mase, të gjithë shkojmë drejt totalitarizmit. Z. Merriam: Besoj se nuk jeni kundër kësaj, apo jo?

Hayek: Jo, sepse besoj se lirinë mund të sakrifikosh për pak kohë, në mënyrë që ta ruash më gjatë.

Krueger: Përkundër këtij përkufizimi të planifikimit që kërkon kontroll të gjithanshëm mbi aktivitetin e individit, do të doja t’ju sugjeroja se janë shkruar plot gjëra të tjera, të cilat ju patjetër i keni lexuar, për një lloj planifikimi demokratik, të bazuar në decentralizimin dhe përdorimin e rregullave, më tepër se në ushtrimin e autoritetit diskret në vendimmarrje, si dhe në ruajtjen e proceseve politike demokratike, si një kontroll i domosdoshëm i zyrtarëve në pushtet nga ana e popullit. Vetëm se duket se ju nuk e merrni fare në konsideratë këtë. Ju ngulni këmbë, për shembull, se planifikimi është i papajtueshëm me shtetin ligjor. Merriam, ju jeni një njeri i shtetit ligjor. Çfarë mund të thoni për këtë?

Merriam: Sigurisht që di diçka rreth shtetit ligjor, por mua më duket se boshllëku i madh, mes shumë boshllëqeve në studimet e Hayek-ut, është fakti që ai nuk merr në konsideratë administratën publike dhe menaxhimin. Nëse e kam kuptuar drejt, ai e quan si irracionale gjithçka që i delegohet një menaxheri apo administratori.

Hayek: U cekën shumë teza. Besoj se juaja, Krueger, është më e rëndësishmja.

Merriam: Unë mendoj se imja është më e rëndësishmja.

Hayek: Po filloj me Krueger-in. Nga pikëpamja intelektuale, këto eksperimente të reja të disa socialistëve si ju, për të projektuar diçka alternative ndaj asaj që quhej metoda tradicionale e socializmit, të mahnitin. Ç’është e vërteta, ato janë veçse një pohim i disa prej rreziqeve që përmenda deri më tani. Unë mendoj se nuk keni shkuar shumë larg. Akoma nuk arrini t’i kuptoni rreziqet e mëdha. Ende nuk po i anashkaloni këto rreziqe me modifikimet që propozoni, por, së paku, duket se po ia gjeni fillin problemit… Teza ime është se unë kam argumentuar rreth llojit të socializmit që përcakton zhvillimin e sotëm, jo për llojin e socializmit spekulativ, i cili, gjithë-gjithë, ka vetëm pesë vjet jetë dhe është diskutuar në një mori artikujsh revistash, ku autorët shprehin dyshime serioze nëse do të arrijë të zbatohet ndonjëherë.

Merriam: Për çfarë po diskutoni kështu? Sikur po ndiej një tis mistificizmi. Krueger, e keni idenë për çfarë po flitet?

Krueger: Mendoj se ai po hedh poshtë gjithë çka është shkruar mbi temën se si planifikimi mund të veprojë në një sistem demokratik, pasi këmbëngul në përkufizimin se planifikimi është jodemokratik.

Merriam: Ai po na nxjerr nga loja. Me përkufizim, jam i sigurt se përkufizimi i tij është një përkufizim.

Hayek: Unë përdora përkufizimin që të gjithë socialistët që kam njohur deri para pesë ose dhjetë vitesh pohonin se mund të vihej në zbatim në një sistem demokratik. Tani, si ju, dhe unë, kemi arritur në konkluzionin se konceptimet e tyre të vjetra të një ekonomie me drejtim nga shteti nuk mund të arrihen në një sistem demokratik. Unë nxjerr konkluzionin se kjo vlen për të gjitha tipet e socializmit. Sot, ju po reagoni duke projektuar një socializëm të ri, që mendoni se e shmang këtë. Këtë eksperiment, unë po e ndjek me interesin më të madh.

Merriam: Atëherë, nuk e kuptoj se si mund të jeni i sigurt që nuk mund të keni kushte demokratike në një sistem, për të cilin thoni se nuk është provuar ndonjëherë.

Hayek: Ju mund të keni nivele të ndryshme kontrolli të sistemit. Unë jam plotësisht në favor të zhvillimit dhe eksperimentit.

Merriam: Mendoj se ne besojmë më fort se ju te demokracia. Do t’i thoja këto fjalë duke marrë shkas nga disa pjesë të librit tuaj.

Krueger: Më lejoni ta ngas pak më tej këtë çështje. Hayek, ju këmbëngulni se çdo formë planifikimi është e papajtueshme me shtetin ligjor dhe hidhni poshtë, në një shënim të vogël diku në fund të një faqeje të librit, gjithçka që është shkruar rreth planifikimit socialist me natyrë apo karakter demokratik. Duket sikur nuk keni asnjë lloj besimi te proceset politike, si një mënyrë e mbajtjes së qeverive përgjegjëse përpara popullit. A është, në të vërtetë, ky pozicioni juaj? A nuk keni besim te proceset politike, si një mënyrë për të arritur përgjegjshmërinë?

Hayek: Nëse ju e përdorni planifikimin në kuptimin që e përdorur unë – drejtimin e prodhimit nga qeveria – jam krejt i sigurt se ai nuk mund të kontrollohet në mënyrë efektive nga një proces demokratik. Kjo kërkon një nivel marrëveshjeje midis njerëzve, të cilin, nuk e gjen në asnjë rast në një shoqëri të lirë. Kërkon metoda, në saje të të cilave, njerëzit supozohet të bien në ujdi; përndryshe do ta keni të pamundur të realizoni një kontroll demokratik.

Merriam: Në kapitullin “Pse më e keqja ngjitet në majë?” duket se shprehni dyshime serioze rreth aftësive të një shoqërie demokratike për arritje të mëdha. Ju thoni, për shembull, se sa më inteligjentë të jenë njerëzit, aq më e vështirë është t’i bësh të bien në një mendje. Në këtë rast, vlera e sistemit tonë edukativ është e çuar dëm.

Hayek: Kam dashur të them se, njerëz si ju, Merriam, kanë prirjen ta lodhin demokracinë me detyra që ajo nuk mund t’i realizojë, prandaj dhe mund ta shkatërrojnë atë.

Merriam: Ju mendoni se kjo është pikëpamja ime. Sipas meje, kjo do të thotë të bësh demokraci dhe dobësitë e demokracisë krijohen nga fakti se njerëzit dëgjojnë ato çfarë disa i quajnë si gjykimet e tua.

Hayek: Pikërisht këtu ndryshojmë ne të dy.

Krueger: Hayek, kur vjen fjala te shteti i gjithëpushtetshëm, unë jam po aq skeptik, sa edhe ju. Z. Merriam: Çfarë nënkuptoni me një “shtet të gjithëpushtetshëm”?

Krueger: Po flas me termat e tij. Ai ka përdorur termat “gjithë”, “tërësor” dhe të tjerë të ngjashëm në çdo kapitull.

Merriam: Asnjë shtet nuk është i gjithëpushtetshëm.

Krueger: Nuk do të doja të linim pa përmendur përqendrimin e pushtetit ekonomik në duart e privatëve në shekullin e nëntëmbëdhjetë në sajë të ekzistencës së një shteti totalitar, por nëse do të ishit seriozisht i interesuar për këtë, Hayek, mendoj se do të duhej të kishit qenë më i interesuar për përmirësimin e proceseve politike, nëpërmjet të cilave krijohet një lidhje ndërmjet njerëzve dhe qeverisë së tyre. Në vend të kësaj, ju thoni, po citoj: “Zgjedhjet periodike të përfaqësuesve ndaj të cilëve zgjedhjet morale të individit priren të reduktohen gjithnjë e më shumë, nuk janë një rast ku mund të testohen vlerat morale të tij”. Kam përshtypjen se, nëse ky proces nuk kthehet në një mundësi për të testuar vlerat morale, atëherë do t’ju hapen telashe të mëdha.

Hayek: Nëse fjalinë time e nxirrni jashtë kontekstit, kjo është shumë çorientuese.

Krueger: Sugjeroj që, secili prej nesh të bëjë dhe një pohim të fundit, në mënyrë që të qartësojmë për dëgjuesit pozicionet tona lidhur me këtë temë.

Merriam: Mendoj se prirja e kohës është drejt lirisë – në një kuptim shumë herë më të gjerë të këtij nocioni nga ç’është ndeshur më parë në historinë njerëzore. Skllavëria dhe bujkrobëria janë e kaluara, jo e ardhmja jonë. Lufta dhe papunësia – sëmundjet më të mëdha të njerëzimit – janë në proces zhdukjeje, në sajë të përpjekjeve demokratike të njeriut, për të lidhur ngushtë, në një sipërmarrje të përbashkët, si publikun dhe privatin, forcat krijuese të qeverisë, biznesit, fuqisë punëtore, bujqësisë dhe të kishës.

Krueger: Nëse planin e përkufizoni në mënyrë që ai të nënkuptojë totalitarizëm, atëherë nuk ekziston asnjë mënyrë për ta bërë demokratik; por plani është i pajtueshëm me ruajtjen e rregullave procedurale, të cilat kufizojnë pushtetin e pakufizuar. Liria, barazia dhe siguria, të gjitha mund të kombinohen së bashku, por mendoj se, që të ndodhë kjo, duhen sakrifikuar apo kufizuar disa liri. Njëra prej tyre, është liria për të zotëruar privatisht dhe kontrolli mbi fitimet e mjeteve të jetesës që janë thelbësore edhe për të tjerët. Në vend të kufizimit të moralitetit në raport me sjelljen e individit në një fushë të caktuar, parimi moral duhet të jetë pjesë e procesit politik dhe të operojë nëpërmjet programeve politike dhe partive politike. Përndryshe, liria do të mbetet thjesht një fjalë në “Lidhjen e Lirisë”.

Hayek: Nuk tronditem nga ato që po thoni. Shikoni, ju vijoni të flisni për një konflikt të hershëm – për dilemën: A duhet të veprojë shteti? Apo nuk duhet të ndërmarrë asnjë veprim? Libri im synon pikërisht të zëvendësojë këtë ide të vjetër dhe trashanike, me një dallim të ri. Unë kam kuptuar se disa veprime të caktuara të qeverisë janë jashtëzakonisht të rrezikshme. Prandaj dhe krejt përpjekja ime u përqendrua në dallimin ndërmjet veprimeve të ligjshme dhe të paligjshme të saj. Këtë jam munduar ta bëj, duke thënë se, për aq kohë sa qeveria planifikon hapësirë për konkurrencën, apo ndërhyn, në rastet kur kjo e fundit nuk funksionon, nuk mund të ketë kundërshtime; por, me bindje, ju them se çdo formë tjetër veprimi qeveritar do të ishte tepër e rrezikshme.

*Marrë nga libri “Hayek për Hayek- Dialog autobiografik” i përgatitur për botim nga Stephen Kresge dhe Leif Wenar, përkthyer në shqip nga Selami Xhepa, botim i UET-Press


Etiketa: , , ,

Pas