Mapo Letrare

Mitit, si formë e shprehjes së botës poetike të njeriut primordial/ Bashkëbisedim me studiuesen dhe pedagogen Rovena Vata





Bëni LIKE faqen zyrtare në Facebook
               Publikuar në : 19:15 - 02/08/20 |
mapo.al

Bashkëbisedoi: Mark Simoni


 


E nderuar Rovena. Çfarë i sjell të re dijeve rreth miteve libri juaj dhe sa mendoni, se ky studim i ndihmon studiuesit rreth etnologjisë, miteve dhe mistikës shqiptare, që herë pas here ka patur përpjekje për të shtjelluar këto fusha.


 


Në letërsinë shqipe, që nga krijimtaria anonime popullore, deri te letërsia e kultivuar bashkëkohore, mali tematizohet shpesh, si vendngjarje, por edhe me ngarkesa të tjera të natyrës simbolike, etnocentrike, mitike etj. Ndërkaq, mund të pohojmë pa rezerva se në studimet tona letrare, mali me paradigmat e tij letraro-artistike është bërë objekt studimesh të njëanshme, të thjeshtëzuara, duke u përqendruar në interpretime kryesisht sociologjiko-simbolike, të kryera nën prizmin e patetikës atdhetare, liridashëse.

Mitologjia si shumë e miteve ka shoqëruar njerëzimin deri në bashkëkohësi, qoftë duke u ruajtur në shtresat e jetës dhe të kulturës, qoftë duke buruar nga koha, pra si mitologji bashkëkohore. Prandaj, gjithnjë është e nevojshme që të veçohet miti dhe mitologjia e trashëguar në jetën dhe në kulturën e njerëzve, nga mitologjia që krijon jeta dhe kultura bashkëkohore. Letërsia si fushë krijuese prodhon mitet e veta, mitet që burojnë nga vetë ajo. Mitet letrare janë figura e rrëfime të përsëritura, që i krijon vetë letërsia. Përsëritja i bën të njohura, të identifikuara, madje përfaqësuese, ashtu siç ndodh me mitet e lashta. Mitin e gjejmë në letërsi të përfaqësuar nga heronjtë e mëdhenj mitikë, por që ka shekuj që janë bërë dhe heronj letrarë.

Miti i malit jeton në letërsi edhe si temë e rigjetur, e rishkruar, e rirrëfyer, madje si temë e vjetër e gjetur në jetën bashkëkohore, në raportet e përditshmërisë. Miti i malit është një nga esencat e letërsisë, një frymë që e shoqëron çdo vepër letrare, që synon të kapërcejë kohën e krijimit dhe të universalizohet, sepse vetë miti është strukturë universale. Mitet herë vijnë si rrëfim (narracion), apo histori mbi të shkuarën dhe herë si një farë mjeti, që do ta shpjegonte të tashmen, madje edhe të ardhmen e njerëzimit. Këtë vlerë ia jep mitit esenca e tij universale dhe e përbotshme, e pakohshme që ai ka, pra që të shkruash mbi mitet, do të thotë të shkruash në gjithëkohësi dhe për gjithëkohësinë. Rreth mitit, si formë e shprehjes së botës poetike të njeriut primordial, në shkencën e sotme, ekzistojnë dy pikëpamje themelore të përkufizimit të kuptimit të tij: 1– miti si rit; dhe 2 miti si formë letrare.

Njëri nga këto përkufizime, i pari, vjen nga disiplinat shkencore të antropologjisë dhe më tej të historisë së kulturës, të filozofisë e të etnologjisë, sociologjisë e religjionit. Kurse tjetri-i dyti, nga shkenca e letërsisë, këtu mendoj se është edhe esenca e trajtesës së këtij studimi.

 

Sa mendoni se letërsia orale, si dhe krijimtaria zanafillore shqiptare ka ndikuar apo e ka sajdisur letërsinë dhe shkrimtarinë tonë të kultivuar? Çfarë shembujsh sillni për lexuesin tonë?

 

Këngëtari ose rrëfimtari gojor është pjellë e mjedisit ku lind dhe jeton dhe pjellë nga e cila ka mësuar, është ngritur e “shkolluar”, është aftësuar të kultivojë e ta begatojë atë traditë. Në qoftë se rapsodi gojor (në kuptimin e krijuesit) është ngritur në bazë të një tradite të caktuar, ai medoemos i përmbahet asaj tradite, mentalitetit të atyre njerëzve, botëkuptimeve, synimeve jetësore, shijes ndaj artit. Si rastin konkret mund të përmend At Gjergj Fishtën.

“Lahuta e Malcís”, me 30 këngë, rreth 17. 000 vargje të organizuara në tridhjetë njësi të veçanta, të cilat autori i quan këngë është quajtur nga shumë studiues “Iliada” shqiptare, është vlerësuar si epos kombëtar i letërsisë sonë. Titujt e këngëve të lahutës në të shumtën e raste janë të rrafshit folklorik dhe antropologjik, si: “Deka”, “Lugati”, Lekët”, “Zana e Vizitorit”, “Gjaku i marrun”, “Kulshedra”.

Eposi epik i Fishtës ka disa elemente që përkojnë me elementet e eposit të kreshnikëve, si: Lahuta, përshkrimet, hiperbolat, vajet, gjamat, ëndrrat paralajmëruese, formulat magjike që u drejtohen zanave dhe orëve, qendrat gjeografike të zhvillimit të ngjarjeve si Kotorre të Reja, letërkëmbimet, roli dhe atributet e zanave, sistemi i numrave, 30, 300, betimet, urimet, mallkimet. Fishta përdor në mënyrën e tij përsëritjet e teksteve të plota në fillim, në mes ose në fund të vargut, refrenet, citimet nga kryeveprat e folklorit, lutjet, urimet, betimet, pasthirrmat, sharjet e ashpra, pyetjet retorike.

Fishta, duke luajtur me shenjat nacionale, krijon fenomene, shpërfaq dhembjen për fenomenet si gjuha shqipe, atdheu, flamuri, të cilat si të tilla e “sulmojnë” pa ndalur egon e tij, ku lexuesi edhe po s’e pa emrin e autorit në fund apo në krye të vjershave të tij fenomentologjike nacionale, pa dyshim se gjithmonë do ta bëjë pyetjen “a thua kush shkroi kaq vrullshëm e me zemër kaq të l’nueme”, për vendin e vet, me të cilën Fishta akuzon dhe vetakuzohet. Kjo del sheshit kur figurat themelore të këtij vargu të interpretohen me kultin e trimërisë dhe mbrojtjes së atdheut që janë kënduar te Lahuta e Malcis.

 

Mbasi furtunat e kota kanë nxjerrë këto ditë në pazarin e vëmendjes dhe emrat e korifejve të letërsisë Ernest Koliqi dhe Martin Camaj, mbaj mend se kemi diskutuar për mistikat e Camajt, dhe ju keni një studim mbi mistikën e breshkës te vepra e tij. Na thuaj diçka më gjërësisht, ndonjë detaj interesant rreth këtij argumenti.

 

Në lidhje me daljen në skenë të emrave, të Koliqit dhe të Camajt, dy përfaqësuesit më të rëndësishëm të letërsisë shqipe dhe kulturës shqiptare, por jo vetëm, mund të them se, jo çdo “fjalë” që dëgjohet apo edhe shkruhet, ia vlen të komentohet, pasi në rastin e këtyre dy personaliteteve, mos dhënia e një përgjigjeje është përgjigjja më e mirë.

Camaj krahas simbolikës së gjarprit, korbit, buallit, lisit, hijes, një tjetër simbol i veprës së tij është edhe ajo e breshkës, që shpeshherë në mitologjinë shqiptare është identifikuar me figurën e një gruaje. Autori e pagëzon breshkën me emrin e një gruaje të bukur, të përhapur në malësitë veriore, Dranja.

Në traditën etnologjike totemi i shqiptarëve veriorë dhe i gjithë shqiptarëve është gjarpri. Por këtij totemi shkrimtari i largohet formalisht, duke i transferuar funksionet e tij, si mbrojtës i fisit, vatrës, fatit të individit dhe familjes, prej tij te një totem i krijuar artistikisht dhe i kodifikuar në stilin e letërsisë etnografike: breshka. Shkrimtari e bën këtë shpërngulje, duke u mbështetur në disa lidhje të trashëguara.

Dranja-lashtësi: Dranja është e vjetër sa vetë historia e ndoshta edhe më e hershme, ajo tregon parahistorinë e ekzistencës së tokës-malit dhe njeriut.

Dranja-dhease: Dranja duke qenë autoktone në dheun e saj i njeh mirë të gjitha majat dhe malet, të gjitha rrënojat e kulturave të më parshme, që mund të kenë ekzistuar, që nga këto rrënoja nuk ka mbetur asgjë, vetëm arkeologu që mundohet t’i shpjegojë si gjurmë qytetërimi të lashta, që i di të mirat dhe të keqijat, që mund ta presin:

Dranja -e mallkuar: Dranja në mitologjinë popullore ka nam të keq, ndërsa në lidhje me zhguallin që mban në shpinë atë e mallkoi Perëndia, pasi e fshehu mishin e pulës që të mos e ndajë me mikun. Dihet se miku është i shenjtë dhe ai zë vendin e dytë pas perëndisë, shtëpia asht e zotit dhe e mikut.

Dranja-pabesi: Dranja del e pabesë pasi ndihet inferiore për format dhe trajtën, që ajo mban dhe nëse do të kishte mundësi do t’i ndërronte këto trajta, por jo ngjyrën, sepse ngjyra e saj është ngjyrë kafe, ngjyra e tokës dhe i qëndron besnike asaj ngjyre, sepse dheu e ushqen me të cilin asnjëherë nuk ngrohet.

Dranja- bestytni: Gjetja e një breshke në zonat rreth një shtëpie është besim që do të bjerë tërmet.

Dranja-flijimi: Kur e lexon madrigalin “Murimi”, të krijohen asociacione me legjendën e Rozafës apo si motrat e saj. Risku i sakrifikimit, si te legjenda shqiptare, dhe ato evropiane u bie grave. Cila është arsyeja? Pse u flijua breshkani?.

Dranja-kohë: Dranja jeton vetëm dy stinë, dimën dhe verë pasi nuk e duron dot klimën e ftohtë dhe sidomos atë kontinentale:

Dranja-dielli: Dielli përfaqëson burimin e dritës dhe të ngrohtësisë. Është simboli i gjithçkaje që ndriçon: mirësisë dhe pushtetit shpërthyes, influencës dhe rrezatimit. Kulti i tij përfaqëson një fuqi të madhe kozmike, që shton pjellorinë, dhënës i dritës, i ngrohtësisë, i adhuruar prej të gjithëve.

Dranja-orë: Dranja te pjesa Zani i mirë del si një orë e gurit dhe tharm tokë, si një mbrojtëse e dheut pasi ajo quhet edhe besnikja më e madhe e tokës.

Dranja-zjarri: Zjarri ndeshet në fragmentet e madrigalit si pjesë e një riti në periudhën e erës. Zjarri është një kombinim i ngrohtësisë, dritës dhe flakës.

Traditat dhe doket e lashta shqiptare e sjellin breshkën si një kafshë që flijohet në emër të një riti pagan. Në traditën gojore shqiptare ekziston dhe riti për ndjelljen e shiut.

 

Vazhdimisht në vokacionin tuaj studimor hasim kujdesin dhe pasionin intelektual, për të mbledhur e ruajtur visaret tona kombëtare. A mund të na përmendni disa më pikantet prej tyre dhe çfarë është bërë me to?

 

Mbledhja dhe ruajtja e visareve tona kombëtare, nuk duhet parë nga studiuesit si çështje profesioni, por misioni. Këto studime sigurisht që kanë parë dritën e botimit, në dy librat studimorë, si në: “Urë fjalësh mes antropologjisë dhe letërsisë (2015) dhe “Identitet kulturor përmes vlerash” (2019). Disa prej tyre, po i përmendim për lexuesit tuaj, si:

“Pleqnia në Kanunin e Lekë Dukagjinit: Pjesa teorike dhe ajo e përgjithshme”,

“Thimi Mitko: Parime të nënkuptuara metodologjike dhe estetike në punën e tij si mbledhës folklori”,

“Doke shqiptare në zonën e Dukagjinit të mbledhura nga Lef Nosi në periudhën 1930”, “Kanuni i maleve dhe vlera e tij në kulturën shqiptare”,

“Koliqi mes kodit kanunor dhe kodit civil”,

“Miti i ujit në Krajë e Shestan”,

“Toka dhe deti si kulturë në letërsinë dhe folklorin shqiptar”,

“Malësori i Lahutës së Malcis në vështrimin e të huajve”,

“Fishta brenda kodit kanunor”,

“Studim për trashëgiminë kulturore shqiptare”,

“Elemente etnolinguistike në romanin “Bardha e Temalit” të Pashko Vasos”, “Besëtytnia-element mbizotërues në rrëfenjat e Kutelit”,

“Dita e Shën Gjergjit-festë e kalendarit popullor”,

“Epika legjendare e Rugovës-vlerë kulturore dhe shpirtërore”,

“Betimet, urimet, mallkimet në epos-pjesë e trashëgimisë sonë kulturore”, “Trashëgimia kulturore dhe shpirtërore e shqiptarëve e shprehur pëmes baladave”, “Vlerat e një dorëshkrimi 100-vjeçar (rasti: Arithmetika e Leonidha Çikës)”,

“Kontributi i Koci Zdrulit në mbledhjen e folklorit të Devollit të Sipërm”,

“Motivi i dashurisë në eposin shqiptar, rasti: Martesa e Halilit”,

“Goditja e zakonit dhe e veseve shqiptare perms satirës në komedinë “Katërmbëdhjetë vjeç dhëndër të Çajupit”,

“Rëndësia e mbledhjes së materialit folklorik dhe etnografik në romanin “Dielli e din rrugën e vet” të Murat Isakut”,

“Folklori shqiptar në penën e M. Lambertzit”,

“Përthyrje e dokeve zakonore në vepën letrare të Sami Frashërit”,

“Kanuni i romanizuar (Prilli i thyer), pjesë integrale e letërsisë europiane”,

“Një motiv biblik në folklorin shqiptar”.


Etiketa: , , ,

CLOSE
CLOSE
Pas