Mapo Letrare

Modiano: romanet u ngjajnë kujtimeve






               Publikuar në : 09:49 - 06/04/19 |
Nga Luan Rama

Nga Luan Rama


Pas çmimit Nobel për letërsinë dhe shumë çmimeve të tjera letrare si «Goncourt» apo «Cmimi i madh» për romanin e Akademisë Franceze, Patrick Modiano vazhdon krijimtarinë e tij me të njëjtin ritëm, duke iu rikthyer gjithnjë përjetimit personal, asaj çka jetuar: dramave personale, dhimbjeve, humbjeve të miqve, dashurive dhe rrugëtimeve të pashpresa, dhe si gjithnjë i kapur pas jetës me dëshirën për ta rithënë atë në një mënyrë romaneske. Tre vjet pas çmimit Nobel, botuesit e tij njoftuan për tri botime njëherësh: Souvernis dormants (Kujtime të fjetura), me historitë e gjashtë femrave ku rivjen në kujtimet e tij mbi to, një udhëtim në jetën e tyre shpirtërore; Nos debuts dans la vie (Fillimet tona në jetë) një pjesë teatri dhe një ribotim i ripunuar; «Ajo quhej Françoise», kushtuar aktores që u shua aq shpejt Françoise Dorleac, motrës së aktores së famshme Catherine Deneuve. Eshtë interesant ndërtimi i kësaj pjese teatrale, pasi Modiano ndërton një teatër brenda teatrit, mbi historinë e aktores që luante Mjellmat e Çehovit dhe të një shkrimtari, Jean. Sidoqoftë, një nga romanet e tij më të bukura mbetet padyshim Bulevardet e periferisë (Les Boulevards de la Ceinture), ku është përsëri një udhëtim drejt kujtesës.

Për shkrimtarin Modiano romanet janë si kujtimet, ëndrrat, pasi ai, aq shumë i kthehet kohës së shkuar, të kaluarës, përjetimit të asaj kohe gjer në detajet më të holla saqë jo rrallë ato u përkojnë ëndrrave, ëndrrave të një fëmije të vogël që ka lindur fill me vitin e çlirimit të Francës nga pushtimi gjerman dhe që është në kërkim të atyre «flasheve» të kohës, të cilat i ndjek pas, i deshifron, ju gjen emrat e dikurshëm, duke ndërtuar kështu bazën e romaneve me personazhe që i ka njohur, apo që janë të afërt me ta. Në ndryshim me moton e Prustit, «Në kërkim të kohës së humbur», për Modiano-n, koha nuk është e humbur, pasi ai e gjen atë, rikthehet, zhbiron në të, në jetën njerëzore, sa personale aq dhe universale, kërkon emrat e shesheve, rrugëve, duke krijuar një histori që i flet gjithashtu modernitetit. Pra e kaluara rishfaqen për të takuar imagjinaren. Dhe jeta e tij ka qenë mjaft e pasur në fakt: një nënë flamande, aktore, që vjen në vitin 1943 në Francë dhe bie në dashuri me atin e tij të ardhshëm. Dy vjet më pas ai lind në Paris, por që i vogël do të jetojë vetminë, mungesën e një jete familjare, pasi brindërit e çojnë tek miq të ndryshëm që ta rrisin, pasi ata vetë janë të «zënë». Nëna me teatrin dhe i ati me bizneset. Kështu, nga një konvikt në tjetrin, ky fëmijë rritet me dëshirën për të patur një strehë familjare. Madje ishte e tmerrshme për të kur babai i kërkoi që të mos mbante mbiemrin e tij, kështu djaloshi i ri u detyrua të mbajë mbiemrin e nënës: Modiano. Fat i trishtë për një të ri gjithë shpresa. Ja pse më vonë, miqtë që e njihnin me një mbiemër tjetër, nuk arrinin ta dallonin se cili ishte ky shkrimtar i ri Patrick Modiano. Më së fundi, kur nis rinia e tij, ai kthehet në shtëpinë e nënës dhe bie në dashuri me një mikeshën e nënës së tij. Ishin eksperiencat e tij të para seksuale. Pikërisht në këtë kohë nis dëshira për tu marrë me letërsi. Studimet në Sorbonne për letërsi dhe vështirësitë e një jete të varfër, ku detyrohet të shesë libra nëpër librari apo në bukinistët e Senës, madje duke imituar autografe të autorëve të mëdhenj që të mund të fitonte para sikur ato të ishin origjinale. Por do të ishte miku i nënës së tij, shkrimtari Raymond Queneau i cili do ta vinte në udhën e letërsisë. Kështu nisi më pas aventuura e madhe letrare e këtij shkrimtari parisian. «Unë i përkas një gjenerate të ndërmjeme mes gjeneratës së sotme dhe asaj të viteve ’30, – thotë Modiano. «Megjithatë fëmijëria jonë nuk ishte shumë më e ndryshme nga ajo periudhë. Kur isha 8 vjeç nuk kisha TV në shtëpi. Kishte një emision radiofonik për fëmijët, të enjteve. Ajo çka na tërhiqte pa masë ishin kabinat telefonike, era e garazheve, era e veturave, atmosfera brenda tyre. Ndonjëherë them: tani për fëmjët ka gjera më pak tërheqëse, më pak që të shtyjnë drejt botës imagjinare. Në kohën tonë kishte pak lodra, por dhe ato ishin të rëndësishme. Por më duket se një botë imagjinare mund të zhvillohet edhe përmes telefonave celularë apo të rejave teknike, ndërkohë që mendohet se kjo e pengon imagjinaren. Rreziku është se fëmijët sot qëndrojnë shumë në këto lloj lodrash duke bërë zakon të shohin sa andej-këndej…»

Në fjalën e tij gjatë ceremonisë së çmimit Nobel në Stokholm, ndër të tjera, ai shpalosi proçesin e tij krijues të lidhur aq ngushtë me kujtimet, me botën që jetojmë, si të ishte një dëshmitar i rrallë dhe i vërtetë i vetë epokës. «… Unë jam kureshtar të di se si gjeneratat e mëpasme që kanë lindur në kohën e internetit, celularëve, email, tweets, etj, do ta shprehin këtë botë përmes letërsisë, ndaj së cilës secili është i lidhur vazhdimisht dhe ku rrjetet sociale cënojnë intimitetin dhe fshehtësinë që për ne është diçka e mirë – fshehtësi që i jepte thellësi personazheve dhe mund të ishte një temë e madhe romantike. Por unë do të mbetem optimist përsa i përket të ardhmes së letërsisë dhe jam i bindur se shkrimtarët e ardhshëm do të vazhdojnë stafetën siç ka bërë çdo gjeneratë që nga koha e Homerit. Një shkrimtar, si çdo artist, ka qenë gjithnjë i lidhur ngushtësisht me kohën kur ka jetuar, aq sa ai nuk mund ti shpëtonte asaj dhe se ajri i vetëm që thithte ishte ajo që quhet «ajri i kohës», të cilën e shpreh në veprat e tij, vepra që kanë gjithashtu diçka «intemporale», pra jashtë kohore. Në vënien në skenë të dramave të Rasinit apo Shekspirit, pavarësisht se personazhet e tyre janë veshur me kostumet e epokës, apo regjisori i ka veshur me «bleujeans» ose xhaketë lëkure, këto janë detaje pa rëndësi. Duke lexuar Tolstoin harrojmë se Ana Karenina ka veshje të vitit 1870, aq shumë të afërt jemi me të, edhe pse pas një shekull e gjysmë. Të tjerë shkrimtarë si Edgar Poe, Melville apo Stendhal, ata kuptohen më mirë dyqind vjet pas vdekjes së tyre se sa prej atyre që ishin bashkëkohësit e tyre.

Përfundimisht në çfarë distance të saktë kohore qëndron një romancier? Sigurisht, tej kohës gjatë të cilës shkruajmë, pasi nëse zhyteni në një roman, në ngjarjen që zhvillohet, ju keni një imazh konfuz. Por kjo distancë e vogël nuk na pengon të identifikojmë se cila është distanca e tij në raport me personazhet, ata dhe ato që e kanë frymëzuar në jetën reale. Flaubert ka thënë: « Zonja Bovary jam unë !» Edhe Tolstoi u identifikua menjëherë me atë grua që u hodh atë natë në shinat e trenit në një stacion të Rusisë. Dhe kjo dhunti e identifikimit të autorit shkon aq thellë sa Tolstoi ngatërrohej me qiellin dhe peizazhin që përshkruante dhe e absorbonte të gjithin, gjer në dridhjen e qerpikëve të Ana Kareninës. Kjo gjendje e dytë është e kundërt me narcisizmin, pasi ajo supozon njëkohësisht një harrim të vetvetes dhe një përqëndrim shumë të fortë që të mund të jesh receptiv gjer në detajin më të vogël. Kjo supozon gjithashtu një lloj vetmie. Nuk është një mbyllje në vetmi, në vetvete, por ajo të lejon të arrish në një shkallë vëmendje dhe qartësie të madhe ndaj botës së jashtme duke e zhvendosur këtë botë në faqet e një romani. Kemi besuar gjithnjë se një poet apo një romancier, ata i japin qenieve një lloj misteri që duket se shfaqet nga jeta e përditshme, me gjëra në dukje të zakonshme, dhe kjo sepse ai vëzhgon me një vëmendje të veçantë dhe në mënyrë pothuaj hipnotike. Nën vështrimin e tyre, jeta e përditshme, më së fundi mbështillet me një lloj misteri dhe thellësie. Eshtë roli i poetit dhe romancierit, i piktorit gjithashtu, ta shpalosë këtë mister dhe këtë lloj fosforeshence që gjendet në thellësi të çdo personi. Kujtoj këtu kushëririn tim të largët, Amedeo Modigliani, tablotë më prekëse të të cilit janë ato ku ai ka zgjedhur modele anonime, fëmijë të rrugës, shërbyese, fëmijë fshatarë, të rinj. I pikturonte me tipare të prera, të forta, që të kujtojnë traditën toskane, atë të Botiçelit apo piktorëve të Siena-s të «Quattrocento»-s, ku tej qëndrimit të atyre fisnikëve fshihej diçka tjetër. Arti i shkrimtarit duhet të jetë diçka e tillë. Imagjinata e tij nuk duhet të deformojë realitetin por duhet të depërtojë në thellësi dhe t’ia zbulojë këtë realitet vetë shoqërisë me forcën e rezeve «infraruzh» dhe «ultraviolet», për të zbuluar kështu se çfarë fshihet pas dukjeve të tyre. Dhe unë dua ta besoj se në më të mirën e rasteve shkrimtari është një lloj profeti dhe vizionari. Madje dhe sizmograf gati për të regjistruar dhe lëvizjet më të pakapshme. Gjithnjë kam hezituar të lexoj biografinë e një shkrimtari para se të lexoj romanin e tij. Shpesh biografët jepen pas disa detajeve apo dëshmive që nganjëherë nuk janë ekzakte si çështje të karakterit që të ç’orientojnë e madje të zhgënjejnë, si puna e atyre zhurmave që ndërhyjnë kur do të dëgjosh një emision radiofonik apo muzikë, çka e bën atë të padëgjueshme. Vetëm leximi i librave na bën që të hyjmë në intimitetin e një shkrimtari aty ku ai është i vërtetë, duke na folur me zërin e tij real pa ndërhyrjen e zhurmave të tjera nga jashtë.

Duke lexuar biografinë e një shkrimtari, shpesh zbulojmë një ngjarje spikatëse të fëmijërisë së tij që ka qenë themelore në veprën e tij të ardhme, e që madje, edhe vetë shkrimtari nuk është i ndërgjegjshëm për këtë, ku ngjarja, përmes formash të ndryshme rivjen në faqet e dorëshkrimit të tij. Kjo më kujton ndërkohë Alfred Hitchcock, i cili nuk ishte shkrimtar por që veprat e tij filmike kanë kohezionin e një vepre romaneske. Kur ishte pesë vjeç, i ati i dha një zarf t’ia çonte shefit të policisë së lagjes. Ai shkoi, ia dha, dhe sherifi e mbylli në një nga qelitë. I terrorizuar ai qëndroi gjatë një ore, pastaj sherifi e nxorri nga qelia duke i thënë : « Nëse do të sillesh ndonjë ditë keq në jetën tënden, ti e di tani se ç’të pret!». Dhe ky polic që kishte principe të çuditshme të edukimit, me historinë e mbylljes në qeli, krijoi tek Hitchcock klimën e suspensit dhe të shqetësimit që gjendet në të gjithë filmat e tij…

Në fakt, çdo lagje, çdo rrugë qyteti, ka lidhje me një kujtim, një takim, një trisht, një çast lumturie. Dhe shpesh e njëjta rrugë është e lidhur për ju me kujtime të shumta, të njëpasnjëshme, si të zbulosh faqet e një palimpsesti. Po kështu është dhe jeta e të tjerëve, e mijra personaheve që kryqëzon në rrugë apo në korridoret e metrosë në orët kur ka udhëtarë të shumtë. Kështu që të ndihmoj shkrimin mbi rininë time, përpiqem të gjej numratorët e vjetër të Parisit, veçanërisht aty ku janë emrat e njerëzve, numrat e shtëpisë, etj. Faqe pas faqe kam patur përshtypjen se kisha përpara radiografinë e qytetit, por të një qyteti të humbur, siç ishte Atlantida dhe ku unë i ndjeja ende aromat e kohës. Për shkak të viteve që kanë rrjedhur, të vetmet gjurmë që kishin lënë këta mijra e mijra të panjohur ishin veçse emrat e tyre, adresat dhe numrat e telefonit. Ndonjëherë, një vit më pas, emri i personit nuk gjendej. Dhe kishte diçka trallisëse në shfletimin e këtyre numratorëve të vjetër duke menduar se numrat e telefonave tashmë nuk përgjigjeshin më. Kam përshtypjen se duke shfletuar këta anuarë të vjetër të Parisit më lindi dëshira për të shkruar. Mjaftonte të nënvizoje me lapës emrin e një të panjohuri, adresën dhe numrin e telefonit, për të imagjinuar se çfarë ishte jeta e tij mes qindra mijra të tjerëve, në një qytet të madh mund të humbasësh apo të zhdukesh. Madje mund të ndryshosh identitetin dhe të jetosh në një jetë të re. Mund të nisesh në kërkim të jetës së një njeriu duke patur në fillim veç një apo dy adresa të një lagjeje të humbur. Këto të dhëna kanë gjetur gjithnjë jehonë tek unë: një tregues i vjetër në pasaportë, adresa e shtëpisë së fundit, etj. Tema e zhdukjes, e identitetit, e kohës që kalon, janë të lidhura ngushtë me topografinë e qyteteve të mëdha. Ja pse që nga shekulli XIX ato kanë qenë mjedise të ngjarjeve të shkrimtarëve më të mëdhenj : Balzaku dhe Parisi, Dikens dhe Londra, Dostojevski dhe Shën Petersburgu, Tokio dhe Nagaï Kafû, Stokolmi dhe Hjalmar Söderberg…

Ç’duhet për të shkruar? E rëndësishme është të kesh një ide endërruese, frymëzuese, çka është primare. Pas kësaj, kur i vihemi punës, ne dyshojmë nese jemi në një udhë të drejtë apo jo. Gjatë një muaji vazhdoj të shkruaj, por kam dhe çaste dëshpëruese. Mjafton të heqësh diçka, të korigjosh dhe shikon se pastaj shkrimi i romanit ecën. Kjo është një periudhë e vështirë e shkrimit. Por kur e mbaron thua me vete se tema nuk është zhvilluar ashtu si duhet, ke përshtypjen se ke shkruar mirë disa pjesë dhe pjesët e tjera duhen pasuruar. Pra je gjithnjë i pakënaqur. Midis dy librave unë ndaloj, duke pritur një çast tjetër gjersa idetë e reja të shfaqen. Nuk kam projekte librash që i kam nisur dhe pastaj t’i lë ato. Jo, nëse e braktis diçka atëherë gjithçka ka marrë fund. Pra, unë vazhdoj. Më duket një stërmundim i tmerrshëm ta rifillosh një roman ndryshe nga ajo që e korigjon, apo të bësh një lloj “mikro-kirurgjie”. Ka shkrimtarë që e rifillojnë romanin e tyre me një version të ri dhe kjo më ka habitur gjithnjë. Në të kundërtën unë do të ndodhesha në qorrsokak. Parapëlqej ta vazhdoj atë, çka duket disi absurde.

Dorëshkrimet unë i ruaj dhe i vendos në një valixhe, ndryshe nga ata shkrimtarë që i mbajnë nëpër oridinatorë. Më pëlqen kështu, pasi korigjimet mbi to janë të dukshme. Kur i kam aty, gjithnjë ndjej nevojën të retushoj ndonjë rresht, ndonjë frazë. Sigurisht, të punosh me ordinator është më pastër dhe punë më e shpejtë, por në letër, edhe pse më ngadalë, kjo punë më është më e përshtatshme… A ndodh që të hedh nga dorëshkrimi i një romani fletë të tëra? Jo, as edhe një faqe. Unë punoj mbi to, modifikoj, madje mund të heq dhe tre të katërtat e faqes por unë vazhdoj mbi to, ndjek fillimin e veprimit, ngjarjes, bëj një lloj pune si milingonat. Në vend që ti braktis ato që kam shkruar, përpiqem t’i ndryshoj…”


Etiketa: , , , ,

KOMENTO (0)

Shkruaj nje koment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

* *

CLOSE
CLOSE
Pas