fbpx

Mapo Letrare

Në “bibliotekën” e Migjenit (ESE)





               Publikuar në : 15:53 - 02/11/19 |
Nga Lazër Radi

Nga Lazër Radi


***



E bana të zakonshme, çdo mëngjes të merrja nji libër nën sqetull e të dilja. Mbasi e sodisja mirë e mirë pamjen e Pukës nga të gjitha rrethinat, gjeja nji qoshe të rehatshme o ndonji vend piktoresk, ulesha dhe lexoja me orë të tana, pa më bezdisë kush. Ndodhte të futesha edhe nën hijen e asaj qershie që kishte frymëzue Milloshin me shkrue at prozën e bukur me të njejtin titull, të botueme te “Bota e Re” e Korçës. Përtej atij gardhi me shkurre e manaferra përpiqesha me dallue plakën o at nusen së cilës i randonte “barra në zemër e s’mundej me u çue, me këputë nji degëz…”. Asaj i mungonte buka në votër… e i duhej me e zavëndsue me qershia… mirëpo as ato s’i këpuste dot…


Në kasollen përtej gardhit nuk ndihej frymë njeriu: as nusja e as plaka!

Mandej e harroja “qershinë” dhe vazhdoja leximin… i hutuem mbas emnave mahnitës të indianëve: Shqiponja, Skyfteri, Biri i Diellit, Hana e Plotë, Shigjetari, Trimi, i Forti, Guximtari e plot të tjerë. Prijësi i fisit, Biri i Diellit, kishte karakter të jashtzakonshëm. Ai ishte ma i vjetri, po edhe ma i urti. Fjala e tij ishte ligj për krejt fisin. Mes tyne kishte bindje e mirkuptim, po edhe nji harmoni me e pasë lakmi. Krejt ajo paqe e lumtuni e tyne mori fund mbas zbulimit të naftës!! Ku etja për fitim nisi me shkatrrue gjithçka. Në vija të trasha ky ishte edhe krejt mesazhi i kësaj vepre. Ishte eksperienca ime e parë me nji vepër të kësaj natyre. Për t’parën herë isha në kontakt të drejtëpërdrejtë me nji vepër letrare, e cila e paraqiste me ngjyra dinamike padrejtësitë e konjukturave politike dhe ekonomike, të cilat çdo ditë e ma tepër po i thellonin në krejt botën konfliktet sociale.

Ndërsa lexoja, koha më dukej sikur kishte hypë mbi kalin me krahë të përrallave dhe fluturonte pa u ndalë askund.

Kështu, asaj vepre i dola në fund me nji frymë…

 

E kisha vendosë: prej Puke s’do të largohesha pa i lexue krejt ato libra që kishte sjellë Milloshi aty. S’më kishte fort randësi leximi i tyne, pse shpesh ishin ma t’bukura diskutimet e analizat që bante Milloshi dhe debati që ofroja unë.

Mbasi ia dorëzova librin e parë, diskutuem sërish. Po më krijohej përshtypja se ai i dinte pothuej përmendësh, dhe e kishte ma të freskët se unë që sapo e kisha mbarue së lexuemi librin. Ndoshta mënyra e tij e të lexuemit i ngjante ma shumë konspektit; o ndoshta fuqia e tij asimiluese ishte e jashtëzakonshme. Kushedi!! Si njeri më mahniste, edhe pse idolatria ime e paranjoftjes tashma qe fashitë. Çdo ditë e ma kjartë shifja përballë nji njeri konkret, i cili vazhdimisht qe angazhue në punë, e që as mue, s’më linte mbas dore me biseda.

 

Ndërsa librin e parë e zgjodha vetë, të dytin ma rekomandoi Milloshi. Ishte fjala për romanin “Sama” (Vetëm) të Agnes Smedley, shkrimtare amerikane e krahut përparimtar. Nji autobiografi e autores, e cila duke qenë edhe gazetare, me nji realizëm të mprehtë paraqiste peripecitë dhe luftën që duhej me ba nji vajzë e re me redaksitë e gazetave dhe shtëpitë botuese, derisa të mbrrinte të njoftja publike. Ndërsa po ma jepte librin, Milloshi u ndal te nji episod, i cili si duket i kishte lanë mbresa të veçanta… dhe nisi me rrëfye bukur, ashtu si dinte ai:

-Në nji riunion gazetarësh, autorja rastsisht njifet me nji kolegun e saj. Edhe ai gazetar i shquem, po me ngjyrë, prej të cilit kishte lexue disa artikuj të mrekullueshëm. Ajo njoftje e papritun u ba diçka fort e kandshme, dhe pothuej krejt kohën ata e kaluen bashkë. Nji mbramje, mbasi hangrën darkë në nji restorant jashtë qytetit, ajo e fton mikun e ri në shpi të saj, m’e kalue at natë sëbashku. Qe nji nate e dalldisëse, pasionante dhe e paharrueshme. Të nesërmen, kur ajo çohet e shkon në kuzhinë me përgaditë diçka për mëngjes, kolegu i saj me ngjyrë, duke përfitue nga mungesa e saj, nxjerr prej xhepi nji kartmonedhë dhjetë dollarshe dhe e vendos nën jastëk, duket si nji “shpërblim” për kënaqsitë e shijueme t’asaj nate. Mbasi ka përgatitë gjithçka, ajo e fton mikun e saj në tryezën e shtrueme dhe mbas atij mëngjesi gjithë humor e puthje, ajo e përcolli mikun e saj te porta, tue i urue të shifeshin sërish…

Ndërsa kthehet mbrendë, dhe po këndonte nënzà, shpirtnisht e kënaqun prej asaj nate magjike, nis me rregullue shtratin ku kishin fjetë, e nën jastëk shef dhjetë dollarëshin “e shpërblimit”. E tmerrueme dhe e poshtnueme ajo urren veten…!

S’e kisha pa ndonjiherë Milloshin me rrëfye me aq ndjenjë. Ishte i mrekulluem prej sinqeritetit të autores dhe ma theksoi disa herë se: “…Sinqeriteti i shkrimtarit, sidomos kur asht femën, bahet arma ma e fortë e saj…”

Smedley, paraqiste edhe mjaft skena të gjalla nga jeta e vet, pa dorashka e plot nënkuptime, po detajin e masipërm do ta diskutonim edhe herë të tjera me Milloshin, si element të sinqeritetit femnor, që s’mundej me u trupzue lehtë në realitetin e ashpër shqiptar…

 

Libri i tretë ishte i nji autori gjerman Ernest Otvald: “Jer oni znaju šta čine” (Ata e dinë se ç’bajnë). Në kët vepër paraqitej periudha kur Hitleri përgatitej me marrë fuqinë në dorë. Ishin të shumta episodet rrënqethse të asaj kohe. Nji vepër e fuqishme proteste kundër ligjeve të shtetit gjerman të mbasluftës së Parë Botnore. Vepra ishte nji analizë e thellë psikologjike e gjendjes së Gjermanisë së asaj kohe dhe nji psikoanalizë e thellë e grupeve shoqnore, ku shprehej me forcë kundërshtimi ndaj padrejtsive dhe ndjekja e njerzve të pafajshëm. Milloshi do të ma përmendte kët vepër, e do ta quente: “…Nji kambanë lajmnuese për at çka mund të ndodhte ma vonë…”

 

Nji tjetër vepër e randsishme e “bibliotekës së Pukës”, ishte edhe romani i realistit amerikan Upton Sinkler Metropoli. Kjo vepër i pëlqente në veçanti Milloshit, pse siç e kam theksue vazhdimisht, ai ndalesh e komentonte ato pjesë të veprës që lexonte, aq sa më krijonte përshtypjen sikur dëshironte me m’i ngulë në mendje problemet shoqnore dhe virtytet e nalta njerzore. Në roman paraqitej historia dhe drama e dy vllazënve: dy botkuptimeve dhe dy gjendje shpirtnore të ndryshme prej njena tjetrës. Ndërsa vëllai i vogël – ai ma i shkathti – shkon dhe vendoset në Nju Jork, me idenë e ngulitun që të pasunohej, pse “në kët botë – sipas mendsisë së përgjithshme – vetëm kush ka parè asht i mençëm, i ditun, bile edhe ‘i ndershëm'”! Për me ia mbrritë këtij qëllimi, ai s’len mjet e marifet pa përdorë. Me pak fjalë, ai mbrrin me depërtue deri në aristokracinë njujorkeze, e me krijue miqsi, bile edhe krushqi, me manjatët ma të fuqishëm, për m’u bà shumë i pasun, duke e zgjanue gjithnji e ma shumë rrethin e interesave të veta. Dikur e fton edhe vllanë tjetër, Allanin, i cili ushtronte avokatin në vendlindje, tue i hapë edhe nji studio në Nju Jork. Falë aftësive të veta të spikatuna Allan, fiton emën të mirë, ndërsa falë manovrimeve të vëllait, nis edhe me u ba edhe i pasun… Mirëpo Allanit, si njeri i drejtë e i ndershëm, që asht, s’i pëlqejnë fort manovrat e dallaveret. Ai nuk pajtohej me qëllimet dhe mbrapaskenat e të vllait. Sa ma thellë ai futej në ajkën e shoqnisë njujorkeze, aq ma qartë e shef hipokrizinë, intrigën dhe korrupsionin, të cilat ai aq shumë i kishte urrye! Bashkjetesa midis dy vllazënve merr fund, kur ai përpiqet me e martue Allanin me nji vajzë shumë të pasun të aristokracisë njujorkeze. Në kulmin e konfliktit, ai i drejtohet Allanit me fjalët:

-Largohu, e shko ku të duesh! Prej këtij çasti ti s’ke ma punë me mue!

-Po, do të largohem, – ia kthen Allani – se due me e pà, që buka e gojës mund të fitohet me nder edhe këtu n’Amerikën tonë…

Me kët shprehje mbyllej edhe romani “Metropoli” i Upton Sinclerit, të cilin Milloshi, shpesh ndër biseda, përsëriste fjalët e Allanit në mbyllje të veprës, duke shprehë simpati të veçantë për karakterin e tij të papërkulun e duke modifikue me ironi at thanie që e lidhte gjithnji me Shqipninë…

 

Nji tjetër shkrimtar amerikan që Milloshi ushqente mjaft simpati, ishte Xhek London, për të cilin ai ishte në gjendje me folë me orë të tana. Kjo ndoshta pse ai kishte nji dobsi ndaj tij. Prej shumë veprave të tij, aty në Pukë ai kishte vetëm “Kujtimet e nji pijaneci” dhe “Thundrën e hekurt”. “Martin Iden” s’e kishte, por më thoshte se at e kishte lexue në seminar dhe ishte në gjendje me m’kallzue me hollsi çdo detaj, sikur po e lexonte në tekst…

Prej librave të përzgjedhun e prej bisedave të shumta që banim,  shifesh kjartë simpatia që kishte Milloshi për shkrimtarët përparimtarë të kohës, të cilët mbartnin në vetvedi pikpamje të majta e luftonin për drejtsi shoqnore e për nji frymë ma të lirë e ma njerzore. Gjithashtu shifja kjartë se në angazhimin e tij social nuk kishte disekuilibre. Gjatë asaj vere që ndejtëm bashkë, kurrë s’e ndigjova at njeri të manifestonte fanatizëm ideologjik, as bindje të verbta. Mbetem i bindun se ai ishte koshient për rolin e vet si shkrimtar dhe kët rol, simbas arsyetimit tim, ai mbrriti me e krye me dinjitet e përkushtim absolut…

 

Nji tjetër vepër shumë interesante, që më shoqnoi at verë, ishte edhe antologjia: Proza e re Ruse“.

Përveç “Nanës” së Gorkit, përkthye asokohe mjeshtrisht prej Tajar Zavalanit, (e që qarkullonte në rrethet shkollore në trajtë broshurash) kisha lexue edhe disa tregime si “Vena e re në but të vjetër” të Mihail Shevçenkos. Asgjà tjetër prej letërsisë së re ruse s’më kishte ra në dorë.

“Proza e re ruse”, ishte nji antologji e bollshme me shkrimtarë bashkohorë sovjetikë.

Mbramjeve pukiane, para atyne perëndimeve të mrekullueshme, uleshim rranzë ndonji kodre e kundronim natyrën, ndër biseda të ndryshme. Milloshi kishte dëshirë me m’i lexue vetë do pjesë të nënvizueme nga cilido libër, prej atyne që atij i kishin pëlqye ma shumë, dhe i kishin bà ma shumë përshtypje. Hera-here gjatë leximit, ai ndalesh e më shpjegonte diçka, që simbas tij mund t’më shërbente në shkrimet e mia.

-A e shef sa bukur mor Lazër? Edhe në kët rrëfim të vogël, me krejt pak rreshta, autori përdor dialogun. Dialogu asht fort i nevojshëm m’u përdorë ndër tregime edhe pse nji gjini e shkurtë e mjaft konçize. Unë shpesh e përdor atë dhe më duket i suksesshëm, a jo?!

Gjatë bisedës, ai më kallzoi se n’at kohë “NO-LIT” kish nxjerrë edhe librin “Poezia e re ruse”, po atij ende s’i kish ra në dorë dhe se dita-ditës pritesh me i ardhë.

Isha tejet i interesuem me dijtë se cilët ishin poetët ma n’zà të kohës sovjetike; çfarë shkruenin ata shkrimtarë; cilat ishin temat dhe problemet ma të randsishme të kohës që i shqetsonin ata. Kët pyetje ia bana nji ditë Milloshit tue i thanë: “…e kuptoj shqetësimin e Gorkit para fitores së Revolucionit të Tetorit, e kam të kjartë romantizmin heroik të kohnave të pararevolucionit dhe atyne shkrimeve entuziaste…, po ma vonë, cila ishte gjendja dhe problemet me të cilat ballafaqohej shoqnia ruse?”

-Tash ka probleme tjera. Janë problemet e emancipimit të shoqnisë, problemet e punsimit, të reformave, të ndërtimit, industrisë, hekurudhave. Asht vend i madh e ka nevojë për elektricitet, duhen hidrocentrale, duhet industri, bujqësi, blegtori e plot të tjera. Ka edhe probleme politike, ideollogjike, sociale; probleme të mbrendshme, jo fort të dukshme në arenën ndërkombëtare…

E ndërsa Milloshi, më fliste për kulturën sovjetike, m’u kujtue historia e librit të Mihail Shevçenkos: “Verë e re në but të vjetër”, të cilin e kisha lexue në gjimnaz prej Qemal Stafës.

-Lexoje! – më kishte thanë nji ditë Qemali – Shevçenko asht shkrimtar shumë i kandshëm dhe interesant, ka mjaft humor dhe shife sa me lezet tallet me mustaqet e gjeneral Budionit…

Budioni ishte nji revolucionar i vjetër, i cili, në krye të kavalerisë i kishte dhanë nji ndihmesë të madhe fitores së Revolucionit. Për kët, ai konsiderohej si strategu ma i madh ushtarak, komandanti legjendar dhe udhëheqës kryesor në Komitetin Qendror. Duke ma ekspozue kët episod, Qemalit i pëlqente me theksue karakterin e thellë demokratik të politikës dhe letërsisë së re sovjetike, pa fetishizma e pa kulte individësh! Ndërkohë që vetë Qemali ishte i prirun kundër adhurimit të individit. Ne, të rinjtë e asaj kohe, ishim lodhë tue pa se si në shtetet ma totalitare të kohës, udhëheqsit adhuroheshin si t’ishin perëndi.

Milloshi, sa herë gjeja rast me i rrëfye ngjarje të ndryshme nga jeta dhe aktivitetet tona në gjimnaz kënaqesh, në mënyrë të veçantë ishte i interesuem për debatet e konfliktet që lindnin mes nesh si për probleme ideollogjike edhe ato të kulturës…

 

Ndër librat e Milloshit që pata mundsi me lexue aty në Pukë, ishte edhe libri “Pesme” (Kangët) i poetit, shkrimtarit, dramaturgut dhe eseistit ma të shquem kroat, Mirosllav Kërlezha. Kur i lexova për s’pari herë, me thanë drejtën, s’kuptova ndonji gjà të madhe! Pse ai libër ishte kontakti im i parë me poezinë moderne, e në veçanti me at hermetike! Nuk isha mësue me poezi të tilla. Milloshi më këshilloi me i lexue disa herë, me mbajtë shënim për gjithçka më dukesh e pakjartë e me i dhanë ma shumë hapsinë përfytyrimit. Në rastin ma t’parë ai do t’ishte i gatshëm me më ndihmue me shpjegime dhe zbërthimin e tyne. Si gjithnji i papërtuem, me durimin e nji mësuesi të urtë m’i zgjidhte nji nga nji krejt nyjet që hasja në leximin e poezive të Kërlezhës. Mundem me thanë se prej leximit të Kërlezhës, gjeta nji çels me hy në botën e vargjeve migjeniane, si dhe n’at t’nji poeti tjetër kroat, mjaft modern, bohemit Tin Ujeviç. Shpesh kam mendue se nji studim ma n’thellësi artit të Kërlezhës, mundet me na ndihmue me pà deri në ç’masë asht shtri ndikimi i tij, te Migjeni ynë i madh.

 

E ndërsa nisa me lexue “Vllaznit Karamazov” të Dostojevskit, për habinë time gjeta aty edhe “Biblën”, së cilës shpesh i referohej Milloshi në krijimet e veta. Ai m’detyronte m’e lexue të famshmen “Kanga e Kangve”. Kënaqesha kur ma komentonte e ma recitonte, dhe pak nga pak mbrrita me besue se s’mund të gjendej në botë nji poezi dashnie ma e thelbsore se ajo.

-Etnit e kishës, – më shpjegonte Milloshi – kët poezi nuk e interpretojnë ashtu siç mund të kuptohet prej leximit të parë, apo siç e interpretojnë zakonisht “profanët” si puna jote… Ajo ka nji kuptim alegorik shumë ma të thellë e shumë ma të gjanë se duket…

-Meqë ra fjala për etnit e kishës, më duket se edhe ti Millosh s’i ke fort mirë punët me kishën. Bile në Shkodër thuhet haptas se ti u ke shpallë luftë fretënve! Asht e vërtetë a jo?

Milloshi u përtyp, u mrrol e mesa kuptova dhe ndjeva s’desh m’u përgjigjë. Megjithatë s’e kapërceu me heshtje…

-Fatkeqsia ime asht se kam mbarue shkollën për prift. Kjo asht e gjitha…!

S’e mora vesh çka desh me thanë me at shprehje, po as unë s’e vazhdova ma tej bisedën…

 

Leximi i librave që kishte Milloshi në Pukë, pati nji randësi të madhe si për formimin tim, po edhe me kuptue ndikimin e letërsisë moderne në formimin e personalitetit të tij artistik. Vërtet, at verë lexova mjaft libra, po i kalova thjesht si lexues, si kureshtar që dëshiron me mësue, me dijtë e me njoftë dhe me vazhdue ajo marrdhanie. Asnjiherë s’më kishte shkue ndër mend se mbas dy vjetësh poeti i rinisë, Migjeni ynë i dashtun, do të largohesh si nji lamtumirë e përjetshme, duke na mbetë në kujtesë si nji gjurmë rrufeje.

Ndoshta edhe fati i jetës sime, ka pjesën e vet në kët humbje.

 

Mendoj se për studimet e matejshme mbi Migjenin ka shumë randsi njoftja e serbo-kroatishtes si dhe hulumtimi në veprën e poetit serb Branko Radiçeviq, i cili ashtu si Migjeni, vdiq në moshë krejt të re, pa mbushë ende njizetenantë vite.

Shpesh kemi folë gjatë për kët poet me Milloshin. Nji prej poezive të tija, e cila asht edhe ndër ma të njoftunat, apo si të thuesh ma antologjikja e tij, Kad mladijah umreti” (Në prag të vdekjes), Milloshi jo vetëm e dinte përmendësh, po ma recitonte në mënyrë kaq emocionuese si t’ishte aktor teatri. (Në të vërtetë, kjo poezi ishte në çdo libër leximi. Kështu, unë që vija nga gjimnazi i Prizrenit e kisha mësue përmendësh kahera). Ajo që më trondiste, ishte ai përjetim i thellë i asaj poezie prej Milloshit si nji parandjenjë e tij. Kur e ndiqja recitimin me aq ndjenjë, më bahej sikur po e shkulte diçka prej shpirtit të vet, sikur e parandjente se edhe jeta e tij kishte mbrritë te caku i fundit dhe ai s’bante tjetër veçse qetsisht ishte në pritje të përditshme “t’asaj”.

Edhe kur e mendoja kët gjà, më shkonin të dridhuna për shtati, pse kët lidhje e kam bà ma vonë, kur ai s’ishte ma, pse kurrë s’mund ta besoja se krejt ajo energji, ai talent, ai njeri i mrekullueshëm, kishte m’u shue aq shpejt… si drita e nji vetëtime.

Besoj se asht me interes të shpjegoj diçka krejt shkurt edhe për Branko Radiçeviqin, kët poet të madh serb, i quejtun ndryshe edhe poeti i rinisë, i cili vdiq prej tuberkulozi në moshën 29 vjeçare. Librin e parë poetik “Kangë”, ai e botoi në Vjenë dhe pati mjaft sukses. Libri i dytë i tij u botue kur ishte vetëm 27 vjeç dhe u prit shumë mirë si nga lexuesit edhe prej kritikës. Radiçeviqi si poet, pati meritën e madhe se e përtriu poezinë serbe të kohës, e çliroi at prej neoklasicizmit, duke u konsiderue kështu i pari poet modern i vendit të vet. Radiçeviq, njashtu si Migjeni, ishte poet i rinisë, asaj ai i këndoi e i kushtoi vargjet ma të bukura. Në poezinë e tij të fundit “Kad mladijah umreti” (Në prag të vdekjes) me dhimbje të thellë ai u drejtohet “Kangëve të pakëndueme” duke i quejt ato: O pjesme moja,/ moje sirocadi…

Krejt ajo periudhë ishte bà për mue nji eksperiencë e panjoftun po e mrekullueshme. Ditët më kalonin me shpejtsi të pabesueshme, e tashma ishte kapërcye mueji prej ditës së parë në Pukë dhe më dukej sikur kisha ardhë aty veç pak ditë ma parë, mbasi çdo ditë mësoja diçka të re dhe vendosja nji tullë solide në murin e eksperiencës sime.

(Shkëputë nga libri “Nji verë me Migjenin” 2019 fq, 68-87)

 

 


Etiketa: ,

CLOSE
CLOSE
Pas