Mapo Letrare

Pa poezi, nuk ka të nesërme






               Publikuar në : 16:45 - 17/08/19 |
mapo.al

Intervistë e «Le temps» me poetin e madh grek Janis Ricos


Janis Ricosi më priti në shtëpinë e tij në Athinë. Unë azhdoj t’i jetoj ende dhe sot si një triumf të jetës sime ato çaste që kalova pranë poetit të madh. «Le temps»– Ishin disa studentë ata që i takova gjatë kësaj rruge shumë të njohur më shoqëruan deri te porta e shtëpisë suaj. Më thanë se ju jeni një hero kombëtar, një bashkatdhetar i vërtetë.

Janis Ricos– S’do doja të flisja për çeshtje sentimentale, sociale, politike dhe estetike. Është veprimi estetik ai që më intereson e jo, teoria estetike. Poezia është një veprim i drejtpërdrejtë. Ajo mund të përfshijë njëherësh gjithë problemet sociale, filozofike dhe estetike, gjithë problemet e trupit dhe shpirtit njerëzor, tërë gjithësinë e marrëdhënieve midis njerëzve.

Poezia është mjeti im kryesor shprehës. Është mjeti i vetëm dhe më efektiv që unë zotëroj. Kur më pyesin ç’mendoj, për këtë ose atë çeshtje, u them menjëherë se ua kam dhënë, tashmë, përgjigjen me anë të poezisë sime, këtyre apo atyre probleve.

«Le temps» – Dëshira eksplicite e poetit s’është që të pohojë çastin, të afirmohet në çast, të lindë në të një thelb objektiv e subjektiv i realitetit të jashtëm, i një mendimi që identifikohet me atë objekt të jashtëm?

Janis Ricos- Poeti dëshmonë çastin e përjetshëm duke shkuar në takim me të ardhmen. Por ai nuk shkon para vetëm me aftësitë dhe intuitën e tij, për të parashikuar; ai kërkon edhe njohuritë e mundshme dhe mundësitë e çdo hetimi sociologjik … Pa poezi nuk ka të nesërme …
«Le temps» – Ju këndoni dhe mbroni lirinë «gjithmonë të parën» … dhe për këtë, zëri juaj, është një zë universal!

Janis Ricos- Poezia është pjesë e jetës. Nuk është pjesë e vdekjes. Poezia është shprehja e skajshme. Është lufta e palodhshme kundër vdekjes, kundër çdo formë vdekjeje. Dhe vdekja nuk është vetëm fundi fizik i një njeriu, fundi i jetës së një qenieje … Jo. Vdekja merr kryesisht format e padrejtësisë dhe të shfrytëzimit, të pushtimit dhe privacionit …

Ajo merr formën e frikës, mungesës së ushqimit, të mungesës së kënaqësisë … Vdekja është dëshira e ndrydhur e individëve … Dhe poezia lufton kundër të gjitha këtyre formave të vdekjes. Ajo do që të zhdukë shkaqet që provokojnë dëshpërimin, që e bëjnë njeriun të bindur, steril që e shkatërrojnë …

Kjo do të thotë se poezia merr pjesë gjithmonë në krijimin e një jete, të jetës njerëzore. Puna e saj, dëshira e saj, lufta e saj është gjithmonë jeta e pafundme, është lufta për t’i dhënë jetës fitoren… Poezia del nga errësira, nga terri, nga labirintet e paudhësisë, nga labirintet e çdo terrori, e çdo padrejtësie, e çdo tiranie …

Ajo merr mbi vete ndërlikimin e gjërave dhe i dritëson … Gjen kështu, rrugët për të komunikuar me të gjithë … Në poezi flet e gjithë bota. Dhe me të gjithë së bashku ajo është duke folur. Dhe së bashku me të gjithë, poezia kremton jetën.
«Le temps»– Ç’manifestim madhështor optimist ..!

Janis Ricos- Po, unë jam optimist. Kam dalë nga terri më i thellë. U kam mbijetuar sëmundjeve … …u kam mbijetuar torturave, madje, mund të them se kam dalë nga thellësitë e vdekjes …
Për këtë optimizmi nuk më duket i lehtë. Nuk është një mjet për të kapërcyer vështirësitë apo për t’i injoruar ato … … Optimizmi im është i patundshëm…, është i fortë, pikërisht ngaqë vjen nga dëshpërimi.

«Le temps» – Vdekja, dëmtimi, humbja kthehen shpesh në poezitë tuaja. Ju i zhvendosni ato në një nivel të ndryshëm, i transformoni në një triumf të jetës … Gjejmë, kështu, një nga konstantet e poezisë suaj: kërkimin ngulmues, për një zgjidhje, një zgjidhje për vetminë, ndoshta?

Janis Ricos- Unë nuk kërkoj vetëm vetminë, sepse poezia nuk mund të jetë e shkëputur krejtësisht, e ndarë nga problemet jetike dhe vendimtare të botës. Poezia ime, teli isë cilës vibron në universin tim të brendshëm, shprehet, njëkohësisht, në rrafshe të ndryshme: ontologjike, sociale, psikologjike. Përzien kujtimet historike dhe ndjenjat imediate, për të afruar gradualisht idetë, në një kohë historike dhe subjektive, të fragmentuara dhe, përmes çdo lloj veçimi, të prodhojë një imazh uniteti dhe vazhdimësie të njeriut dhe historisë së tij …

Pra, hulumtimi poetik nuk është vetmia. Në poezi, poeti nuk ecën kurrë vetëm … Por, nëpërmjet vetmisë së vet, hyn në kontakt me vetminë e secilit, me vetminë e të gjithëve.

Dhe midis gjithë këtyre vetmive, komunikimi më autentik realizohet në hapësirën e poezisë … Në këtë mënyrë, një poezi gjen gjithmonë dialogun e gjallë, gjen marreveshjen me kombin e vet dhe me gjithë popujt e botës, në të gjitha gjuhët, përmes ndërmjetësimit të përkthimeve.

Meqë ajo shpreh një ndjenjë të përbashkët, një konceptim të përbashkët, një dëshirë të përbashkët për të komunikuar dhe zgjidhur dallimet, sepse përmban figurën thelbësore që na mundëson të njohim të tjerët …

Poezia është kështu marrëdhënia njerëzore më e përmbushur, e ndërtuar më mirë, më e rëndësishmja. Flet me secilin në territorin e veçantë të vetmisë së vet. Që është i përbashkët. Është hapësira e banuar nga bashkësia njerëzore. Për këtë, objektivi i përhershëm i poezisë është që t’u flasë të gjithëve, të prekë gjithë botën.
Por poezia është një krijim përherë në ndryshim, përherë në kantier. (…)».

Janis Ricos

Ka vargje

Ka vargje – ndonjëherë poezi të tëra –
që as unë s’e di se ç’duan të thonë.
Ajo që unë nuk e di
më mban akoma.
Dhe ti ke të drejtë të pyesësh.
Por mos më pyet mua.Të kam thënë që s’e di.
Dy drita paralele të së njëjtës qendër. Zhurma e ujit
që bie në dimër, nga ullukët e mbushur plot
apo zhurma e një pike uji që pikon
nga një trëndafil në kopshtin e ujitur
ngadalë, ngadalë, një mbrëmje pranvere
si dënesa e një zogu.
Nuk e di ç’do të thotë kjo zhurmë; e megjithatë e pranoj.
Gjërat që i di po t’i shpjegoj. Nuk harroj.
Por edhe këto gjëra shtojnë diçka
në jetën tonë. E shikoja
ndërsa flinte, me gjurin e palosur në qoshe
mbi çarçaf-
Nuk ishte vetëm dashuri.
Kjo qoshe ishte kreshta e butësisë, dhe parfumi i çarçafëve
të larë dhe e pranverës plotësonte
atë të pashpjegueshmen që u përpoqa
gjithashtu më kot të ta shpjegoj.

Edhe fjalët

Edhe fjalët
janë vena
brenda tyre
rrjedh gjak
kur ato bashkohen
lëkura e letrës
ndizet e përflaket e bëhet e kuqe
siç bëhet lëkura e burrit
dhe e gruas.
në çastin e dashurisë.

Sa e vështirë

Sa e vështirë është për fjalën të kalojë nga gjaku në poezi.
Ndonjëherë, rastësisht, fjalët gjejnë domethënien tjetër të tyre
Në mbrëmje vonë vura mistrinë e muratorit mbi letrat e mia
Zanore, bashkëtingëllore, bërtasin, pajtohen, heshtin në paanësi të thellë

Kanë ulur

Kanë ulur flamurët.
Janë futur në shtëpi.
Llogarisin lekët.

T’u prish

T’u prish balona?
Mbaje pra
Spangon .

Ç’të bëj

Ç’të bëj me yjet
Po mungove
Ti .

Gjërat elementare

Në mënyrë të ngathët, me gjilpërë të trashë,
Me fije të trashë,
qepen kopsat e xhaketës.
Flet vetë:

A e ke ngrënë bukën tënde?
A ke fjetur qetë?
A munde të flasësh? Të shtrish dorën?
U kujtove të shikoje nga dritarja?
Buzëqeshe për trokitjen e derës?

Nëse ka vdekje gjithmonë, ajo është e dyta
Liria është gjithmonë e para.

Kur

Kur ngrihet grushti
Dielli është i sigurt per Botën
Kur qeshin
një dallandyshe e vogël
nga mjekra e tyre e ashpër arratiset në çast
Kur flenë
dymbëdhjetë yje bien
nga xhepat e tyre bosh
Kur i vrasin
Jeta ecën në ngjitje
me flamuj e tambure…

Vonesë
Kalojnë ditët. Rreh vela mbi anije.
Këputet cima.s’i kemi ujitur pemët.
Vitin tjetër do të thahen- asnjë frut asnjë gjethe.
Gratë u plakën me shpejtësi. Kërmij të vegjël
ngjiten mbi mure. Një ditë, kur zbritëm
të pastronim pusin njëherë, asgjë;
një freski e shurdhët dhe një grumbull kovash të ndryshkura.
I nxorëm një nga një jashtë. Pusi ishte tharë.

Dëshpërim i Penelopës

Jo se s’e njohu në dritën e vatrës;
nuk ishin
zhelet e një lypësi, maskimi – jo;
shenja të dukshme:
vraja në gjurin e tij, forca, dinakëria në sy. E frikësuar,
shpina e mbështetur në mur, kërkonte një pretekst,
një shtyrje, ende pak kohë, për të mos u përgjigjur,
që të mos tradhtonte veten. Për atë, pra, kishte shpenzuar njëzet vjet
njëzet vjet pritjeje dhe ëndrrash për këtë të shkretë
të laturisur me gjak dhe mjekër të bardhë? U shemb
mbi një karrige,
pa me ngadalë mtonjësit e vrarë mbi tokë si të shikonte,
të vdekura vetë dëshirat e saj. Dhe “Mirë se të vish,” tha,
duke dëgjuar zërin e saj të huaj e të largët. Në qoshe
tezgjahu i saj
projektonte hije kangjellash mbi tavan; dhe gjithë zogjtë
që kishte endur
me fije të kuqe midis gjetheve të gjelbra, pa pritur,
atë natë të kthimit, u bënë gri dhe të zinj
dhe fluturuan ulët në qiellin e sheshtë të durimit të saj të fundit.

Re

Poezia një re,
mbase edhe dritë,
nuk ka trup.
Ekziston në trupin ttënd.

Trupi yt i prerë

Trupi yt i prerë
nga një thikë drite-
gjysmë mish,
gjysmë kujtim.

Ndrçim i tërthortë,
krevati i madh
i tëri,
vakësia e largët
dhe jorgani i kuq.

Mbyll derën,
mbyll dritaren.
Erë me erë.
Bashkim i pathyeshëm.

Me gojën plot
me një kafshatë nate.
Eh, dashuri.

Mbrëmja verore

Mbrëmja verore
nga dritarja futej
në dhomën e bardhë
të shtëpisë sime atërore.

Era e barit të gjelbër dhe jaseminit
valëzonin në ajrin e ëmbël.
Dhe një hap i lehtë
i ngjashëm me këmbë rrezatuese engjëlli,
endej në shtëpi.

Ishte hapi yt, Dashuri,
që para shumë viteve
kërkonte nën hënën verore
të më takonte mua.

Jo. Jo.

Jo. Jo.
Nuk dua të nisem.
Mbamë..
Pranë teje kam frikë
– por edhe e dashuroj frikën time.

Marinarë të vjetër

Marinarë të vjetër
që s’kanë më barka,
që rrjeta nuk kanë më,
ulen mbi shkëmb
dhe pijnë duhan me llullë,
udhëtim, hije, pendime,
Por ne
Ne asgjë s’dimë
për hirin në shijen e udhëtimit.
Dimë udhëtimin
dhe gjysmërrethin e horizontit
të ngjashëm me vetullën e egër
të një zoti deti.
Hidhemi në barka,
zgjidhim litarët dhe i këndojmë detit
duke parë renë e argjendtë pranë hënës pranverore.
…….

Trashëgim

Ai tha: “Unë besoj në poezi, në dashuri, në vdekje,
prandaj besoj në pavdekësi. Shkruaj një varg,
shkruaj botën; ekzistoj unë; ekziston bota.
Në fud të gishtit tim të vogël rrjedh një lumë.
Qielli është shtatë herë blu. Kjo pastërti
është sërish e vërteta e parë, dëshira ime e fundit.

Popull i vogël

“Popull i vogël,
që lufton pa shpata apo plumba
për bukën e gjithë botës,
dritën dhe këngën:
nën gjuhë mban ankesat
dhe i brohoret
dhe si i vihet t’i këndojë,
copëtohen gurët ”

U largua çdo gjë.

U largua çdo gjë.
Mbeti vetëm kjo qetësi e madhe.
Dhe ky ndijim i pazakontë:
se asgjë nuk shkoi kot,
asgjë s’humbet.

Midis këtyre fytyrave,
të gjithë familjare e të dashura,
ka mbetur
vetëm
fytyra jote.

Shenjat

Më pas statujat qenë plotësisht
të fshehura nga barërat. Ne nuk e dinim
në ishin zvogëluar statujat apo qenë rritur barërat
Vetëm
një dorë e madhe prej bronzi dallohej
sipër dushkujve
në një qëndrim të papërshtatshëm, bekim i frikshëm.
Druvarët
kalonin në rrugën e më poshtme – nuk ktheheshin aspak.
Gratë nuk shtriheshin në shtrat me burrat e tyre. Natën
dëgjonin mollët që binin një nga një në lumë;
dhe pastaj
yjet që shikonin qetësisht atë dorë
bronzi të ngritur.

Gurë

Vijnë, shkojnë ditët, pa nxitim,
pa të papritura.
Gurët heshtin në dritë dhe në
kujtesë.
Dikush e përdor një gur për jastëk.
Një tjetër, përpara se të notojë, lë rrobat
nën një gur
që të mos ia marrë era. Një tjetër
e përdor gurin si stol
ose si piketë në fushë, në varrezë,
në vathë, në pyll.

Vonë, pas perëndimit, duke u kthyer në shtëpi,
ndonjë gur të bregdetit ti e vë
mbi tavolinë
është një statujë – një Nike e vogël ose qeni
i Artemisit,
dhe ai, mbi të cilin vuri këmbët
e lagura adoleshenti në mesditë
është një Patrokl me qepalla të vrejtura e të mbyllura.

Pehlivani

Jo, nuk do ta lerë veten të bierë, litari tundet;
ai mbyll sytë.
Zbrazëti, poshtë, e zezë për qetëa. Litari
nuk ka fund.
Sytë hapen, shqyhen, pluskojnë,
shikojnë lart,
kapet pas një reje, një gjetheje, ndryshojnë,
rrumbullohen,
bëhen dy unaza të mëdha; kapet pas syve
të vet- ja,
lë litarin, bën një salto në ajër, përkulet,
i bie kapelja, i bie lulja nga sythi i xhaketës;
– ja akoma
prek litarin me majën e gishtit; ngjit shkallën,
rri në ekuilibër, buzëqesh; një përkulje të fundit. Asnjë
përreth
që ta duartrokasë. Vetëm një zë: Mbahu, mbahu,
mbahu te sytë e tu. Kush më thërret? Nga ku e thërrasin?

Ku ka fluturuar i dashuri im?

Ku fluturoi i dashuri im? Ku shkoi? Ku më la ?
Kafazi ka mbetur pa zog, burim pa ujë.

Pse s’ndenje në shtëpinë tënde të bardhë, i dashur,
do të kishe qenë zotëria im, harabeli im i vogël,

do të të jepja në pëllëmbë kokërr më kokërr jetën time,
do të kisha jetuar në hijen tënde, lisi im i fuqishëm,

Nuk u ndale të merrje thesarin e asnjë vajze;
ke vrapuar gjithmonë përpara, kalorës i shkëlqyer.

Lumturia jote ishte të jepje, lavdinë tënde
Të ngrije nga toka të shtypurit e të vuajturit.

I ëmbli im, i ke dhuruar botës gjithë pasurinë tënde
Gjithëçka ke dhuruar, duke më lënë mua pa ngrohtësi.

S’e di nëse duhet të përkulem, të thyej zemrën time
apo të qëndroj drejt për të shprehur lavdinë tënde.

Ndonjëherë shpetaloj si një tufë lulesh hiret tua,
herë tjetër lidh së bashku dëneset në një ofshamë

Përktheu: Faslli Haliti


Etiketa: ,

Pas